Hoofdstuk 4 Slaapzak & Slaapmat

Om tijdens een trekking lekker te kunnen slapen, heeft u een goede slaapzak nodig. Niet iedereen realiseert zich dat een slaapzak op zichzelf niet warm is. u bent het die met uw lichaamstemperatuur de lucht in de slaapzak verwarmt. Het is dus erg belangrijk hoe goed u slaapzak die warmte vast kan houden. We zullen u uitleggen waar dat vanaf hangt en waar u op moet letten bij de aanschaf van een slaapzak.

De opbouw van een slaapzak

Als u wandelt of trektocht loopt blijf u warm door uw eigen warmte die blijft hangen in uw kleren. Als u dan ‘s avonds uw slaapzak in gaat beweegt u nauwelijks meer en zal er dus ook veel minder warmte van u af komen. Het is dan wel zaak om dat beetje warmte vast te houden. Dit is erg belangrijk om in het achterhoofd te houden bij de keuze van het materiaal van uw slaapzak.
Hoe goed een slaapzak isoleert hangt voornamelijk af van de kwaliteit en samenstelling van de vulling. Stilstaande lucht werkt isolerend en de vulling moet de lucht boven uw huid vasthouden. De mate waarin de vulling  de lucht vast weet te houden wordt ook wel de ‘loft’ van de slaapzak genoemd.
De vulling mag niet teveel vocht opnemen. Vocht geleidt de warmte namelijk goed en die willen we nou net vasthouden. Bovendien zit niemand te wachten op een klamme slaapzak.
De hoeveelheid vulling bepaalt hoe warm een slaapzak is. Niet elk materiaal isoleert even goed. Bij een minder goed isolerende vulling zal dus meer vulgewicht noodzakelijk zijn om u ‘s nachts even warm te houden. Vergeet ook niet dat het model bepalend is voor de hoeveelheid vulling. Zo heeft een mummiemodel naar verhouding minder vulling nodig dan een dekenmodel. Bovendien is een mummie zowieso makkelijker warm te houden ten opzichte van een dekenmodel. Daar zit namelijk veel extra ruimte waar je geen gebruik van maakt, maar die wel door uw lichaam wordt verwarmd.
De tijk (buitenste laag) van een slaapzak moet ervoor zorgen dat het isolatiemateriaal netjes bij elkaar wordt gehouden. Dat betekent dat een tijk de vulling goed binnen moet houden en niet snel mag slijten. De tijk beschermt u en de slaapzak tegen vuil en vocht, maar zonder dat dat ten koste gaat van de ventilerende werking. En vergeet ook vooral niet dat u aardig wat uurtjes in je slaapzak zal liggen. Het is dan wel zo prettig als de tijk lekker aanvoelt en niet als schuurpapier aan u benen is.
Let als laatste er goed op hoe de slaapzak is opgebouwd. De constructie zorgt voor een belangrijk deel van de isolatiewaarde. Een aantal punten waar u op kunt letten (afhankelijk van de omstandigheden waarin u de slaapzak gaat gebruiken) zijn:

• Schotten/stiksel die ervoor zorgen dat de vulling op zijn plaats blijft. Doorgestikte slaapzakken verliezen veel warmte omdat op die naden de vulling niet uit kan zetten waardoor er zich geen goede luchtlaag kan vormen. Goede schotten of stiksel dat ruimte voor de lucht laat zijn dan de oplossing.
• Een mummie– of tapsmodel. Bij dit soort slaapzakken hoeft u lichaam een kleiner oppervlak te verwarmen.
• Een tochtslurf, die voorkomt dat u veel warmte kwijt raakt bij de rits. Dit ziet er uit als een soort gevulde rol meteen achter de rits.
• Een capuchon die voorkomt dat u veel lichaamswarmte via het hoofd verliest. Dit zie je vooral bij mummieslaapzakken. Wist u dat een mens verreweg de meeste warmte verliest via het hoofd?
• Een kraag die ervoor zorgt dat u bij bewegingen zo min mogelijk lucht uit de slaapzak duwt.

Bedenk wel dat deze tips bedoeld zijn voor mensen die in meerdere seizoenen kamperen in wisselende omstandigheden. Gaat u alleen hartje zomer een trekking binnen Nederland houden dan zult u bovengenoemde punten niet zo snel nodig hebben, tenzij u het snel koud krijgt.

Synthetisch of dons?

Wat betreft de vulling heeft u alleen de keuze uit dons of kunsstof.
Een groot voordeel van dons is dat het goed isoleert en dat het niet zwaar is. Neemt u een vergelijkbare slaapzak met een kunsstofvulling dan is die 20 tot 40 procent zwaarder.
Dons is in staat om vocht op te nemen. Daardoor wordt het in de slaapzak zelf minder snel broeierig. Een donzen slaapzak heeft daardoor ook een groter temperatuurbereik. Het dons moet wel goed kunnen drogen. Een natte donsvlok verliest loft en zal dus minder goed isoleren. Dat dons vocht op kan nemen is natuurlijk een nadeel in erg vochtige omstandigheden. Als het nat wordt zakt dons in elkaar en verliest het loft. Sommige fabrikanten brengen een lichte impregnering aan op hun dons. Er zijn ook slaapzakken met een natuurlijk donsbescherming doordat dons van watervogels wordt gebruikt.

Als u een donzen slaapzak goed onderhoudt dan gaat hij erg lang mee, stukken langer dan een synthetische slaapzak. Een synthetische slaapzak zal bij elke wasbeurt een beetje van zijn isolatiewaarde verliezen.
Donsslaapzakken kunnen worden bijgevuld. Verliest de zak isolatiecapaciteit dan kunt u ermee naar een buitensportzaak gaan om hem bij laten vullen en dan kan hij er weer jaren tegenaan.
Goeie donzen slaapzakken slapen erg licht en zijn erg klein op te vouwen. Dons verliest, in tegenstelling tot wat sommige mensen denken, geen isolatiewaarde bij veelvuldig comprimeren.

Dons is er van twee dieren: eenden en ganzen. Ganzendons is doorgaans beter isolerend dan eendendons, maar is dan ook duurder. Op het label van slaapzakken in de winkel zul je vaak getallen zien van tussen de 500 en 900. Die getallen geven dan waarschijnlijk de ‘fillpower’ aan. Fillpower zegt iets over de ruimte die het dons inneemt per een bepaalde massa eenheid (in dit geval een ‘ounce’). Een fillpower 600 staat er voor dat 1 ounce van dat dons 600 kubieke centimeter inneemt. Dat wordt gemeten door in een cilinder met een doorsnede van 25,4 cm een soort deksel neer te laten die 93,4 gr. weegt. Hierdoor wordt de 30 gram dons bijeengedrukt. Daarna is op de cilinder af te lezen hoeveel volume deze dons inneemt. Een waarde vanaf 500 is voldoende voor slaapzakken. Hoe hoger de fillpower, des te minder dons is er nodig om een bepaalde isolatiewaarde te bereiken. Een slaapzak met een veel hogere waarde voelt dus heel licht. Sommige mensen vinden een licht aanvoelende slaapzak erg lekker slapen, maar die kosten dan wel aardig wat. Die duurdere slaapzakken zijn vaak gevuld met ganzendons aangezien de een groter fillpower heeft dan eendendons.

U zult u na dit verhaal misschien afvragen wat de voordelen zijn van een synthetische slaapzak. Een synthetisch slaapzak isoleert bijvoorbeeld beter naar de grond. Doordat u het dons in een donzen slaapzak plat drukt op de grond kan zich daar geen luchtlaag vormen. Als u een goed isolatiematje hebt is dat geen enkel probleem, maar als u vaak in uw slaap van uw matje af rolt is een synthetische slaapzak misschien wel een verstandigere keuze.
Gaat u naar plekken waarvan de kans groot is dat het er erg nat is, dan is kunststof ook het overwegen waard. Kunstvezel neemt geen vocht op en dus kunt u de slaapzak ook bij slecht weer nog best goed gebruiken. Een natte kunstvezelzak behoudt 45% van zijn isolatiewaarde. Dit is ook een voordeel in heel koude omstandigheden waarbij er veel condensvorming in de tent is.

Een laatste overweging die zeker mee moet tellen is: een goede donzen slaapzak is vaak stukken duurder dan een goede kunstvezelslaapzak!

Nog kort een paar materialen voor de tijk op een rijtje:

Katoen: Katoen is vrij zwaar. Het neemt makkelijk vocht op en droogt langzaam. Daarintegen ademt het goed en voelt prettig aan op de huid.

Polyester/katoen: Dit materiaal is lager in prijs.
Nylon: Nylon is lichter in gewicht en stoot vuil en vocht beter af. Alleen het ademt minder en is minder prettig op de blote huid.
Ademende stoffen: Pertex is hier een voorbeeld van. Dit is duurder en zwaarder dan nylon, maar ademt beter en kan erg prettig aanvoelen.
Gore-tex (als buitenstof): Gore-tex is waterdicht maar ademt nog minder dan nylon en is zwaarder. Dit materiaal als buitenstof is erg aan te raden om in de open lucht te slapen.

Allergie?

Allergie voor dons komt zelden voor. Een op de 250.000 mensen heeft er last van. De voornaamste veroorzaker van allergieën binnenshuis is de huisstofmijt. Omvangrijke wetenschappelijke studies over heel Europa hebben aangetoond dat donsdekens geen verblijfplaats, noch voedselbron zijn voor de huisstofmijt. Huisstofmijten leven van menselijke huidschilfers en aangezien dons geen schilfers afgeeft is het voor huisstofmijten van geen betekenis. Een donsdeken warmt enorm snel op en koelt zeer snel af. Bovendien neemt een donsdeken tijdens de opwarming vocht op en stoot het vocht af tijdens de afkoeling. De voor de mens gunstige warmte– en klimaatomstandigheden maken van een donsdeken voor de huisstofmijt een zeer onaangename verblijfplaats. Het dichte synthetische weefsel van de tijk vormt daarnaast een bijna ondoordringbare barrière. Er zijn geen wetenschappelijke of praktische redenen om een donsdeken af te raden voor mensen met een allergie voor de huisstofmijt.

Het model

Er zijn eigenlijk maar twee verschillende vormen slaapzakken: het dekenmodel en het mummiemodel. En elk hebben zij hun eigen specifieke eigenschappen, voor– en nadelen.

Het dekenmodel
Dit is het oudste model. Het is een slaapzak in de vorm van een rechthoek en als u hem openritst kunt u hem eventueel gebruiken als deken. Dekenmodellen zijn zoals gezegd recht van vorm en geven u daardoor meer ruimte tijdens het slapen. U kunt er makkelijker in omdraaien en als u er twee aan elkaar ritst kunt u samen lekker comfortabel slapen. Dat geeft echter ook een nadeel, namelijk de grote hoeveelheid lucht die er in zit. En des te meer lucht er in een slaapzak zit, des te meer uw lichaam moet verwarmen. Daarom is een dekenmodel vaak niet geschikt voor wintertochten of andere overnachtingen waar de temperatuur in de buurt van het vriespunt komt.

Het mummiemodel
Om het grote nadeel van het dekenmodel op te lossen, kwam de mummie-slaapzak op de markt. Dit model is krapper, het sluit namelijk beter aan bij het menselijk lichaan: onderaan bij de voeten is het smal, bij het middenlichaam is het breder en bij het hoofd weer smal. Daarnaast hebben sommige mummie-slaapzakken een capuchon, welke u over uw hoofd kunt trekken. Daardoor ontstaat er een kleinere hoeveelheid ruimte in de slaapzak en hoeft uw lichaam dus minder lucht te verwarmen. Is een slaapzak echter te krap, dan bestaat de kans dat ook de isolatie slecht wordt. Uw lichaam komt nu immers rechtstreeks in contact met de buitenkant en er is dus geen isolerende luchtlaag meer aanwezig tussen uw lichaam en de slaapzak. Om er voor te zorgen dat uw slaapzak de lucht nog beter vasthoudt, heeft u vaak de mogelijkheid om de capuchon (of gewoon de bovenkant van uw slaapzak) met een aanrijgkoord strakker te trekken. Hierdoor wordt het gat waar uw hoofd door steekt kleiner en kan er dus minder lucht ontsnappen. Een nadeel van deze warme slaapzak is echter de ruimte die u heeft. Een krappere slaapzak geeft u immers weinig ruimte om u lekker in om te draaien. Dit zal dan ook vaak resulteren in het volledig omdraaien van de slaapzak. Denk hier dus aan als u bewegingsvrijheid verkiest boven warmte. Om dit grote nadeel van het mummiemodel op te lossen is men nu ook met een tussenvorm op de markt gekomen: een mummiemodel met een ruimer middenstuk. Let er eens op als u in de buitensportzaak bent.

Kortom kun je het volgende stellen:
Dekenmodel: bij warm weer, meer bewegingsvrijheid
Mummiemodel: bij koud weer, minder bewegingsvrijheid.

Het onderhoud van uw slaapzak

Als u uw slaapzak goed onderhoudt, zult u er lang plezier aan beleven. Het is belangrijk dat de slaapzak veel wordt gelucht. Felle zon is echter slecht voor de meeste slaapzakken. Synthetische vullingen kunnen er helemaal niet tegen, maar ook het nylon buitentijk zal worden aangetast door het UV-licht. Het is niet goed de slaapzak op te rollen. Proppen in de foedraal is de beste methode, anders worden de stiksel en vullingen te veel uit het verband gerukt. Als de slaapzak langdurig niet wordt gebruikt, laat de slaapzak dan NIET in de foedraal, maar stop hem in een luchtige bewaarzak. Elke slaapzak zal vroeg of laat gewassen moeten worden. Voor donzen slaapzakken is het zelfs beter dat ze wat vaker gewassen worden. Wacht daarom niet te lang. Gebruik wel een donswasmiddel, was niet heter dan 40° C, en centrifugeer voorzichtig. Het drogen kan in een droger bij een matige temperatuur. Zorg ervoor dat het dons niet op elkaar blijft plakken. Voor het wassen van synthetische slaapzakken gelden dezelfde wasvoorschriften als voor donzen slaapzakken. Alleen hoe vaker je synthetische slaapzakken wast, des te sneller ze achteruit gaan. Droog ze nooit in de droogtrommel. Let op: chemisch reinigen is niet goed voor dons en synthetische vullingen! Bij diverse buitensportzaken kunt u ook de slaapzak inleveren om te laten wassen.

De comforttemperatuur van slaapzakken

Als er één klacht is die vaak wordt uitgesproken over slaapzakken, dan is het wel dat de slaapzak helemaal niet zo warm blijkt te zijn als hij eigenlijk aangeeft op de labels. Veel mensen staren zich blind op de temperatuurgegevens die fabrikanten geven en kopen daardoor een te koude (of soms te warme) slaapzak. (Vergelijken van verschillende slaapzakken is al helemaal een ramp …)

De noodzaak van een standaard: EN 13537:2002
De bovenstaande negatieve opvattingen zijn al jaren een doorn in het oog van zowel fabrikanten, winkeliers als consumenten. Voor fabrikanten van A-merken is het frustrerend omdat hun slaapzakken worden vergeleken met slaapzakken van mindere kwaliteit, terwijl de labels hetzelfde temperatuurbereik aangeven. Voor winkeliers is het moeilijk omdat zij een klant moeten overtuigen dat sommige (vooral Amerikaanse) merken het temperatuurbereik vaak iets rooskleuriger voorstellen dan het daadwerkelijk is. En voor consumenten is het gewoon lastig om te weten welke merken nu in werkelijkheid ‘warmer’ of ‘kouder’ zijn dan de gegevens die op de labels staan aangegeven. Het werd dus tijd voor een gestandaardiseerde test, waarbij gegevens (en dus slaapzakken van verschillende merken) veel beter met elkaar vergeleken kunnen worden.

Wat houdt EN 13537:2002 precies in?
De test waaraan de normering EN 13537:2002 zijn naam dankt gaat uit van geheel andere principes dan voorgaande testen. Zo wordt er met een mannequin (test-pop) getest, welke in vooraf gespecificeerde kleding in een slaapzak ligt op een vooraf gespecificeerde slaapmat. Daarbij wordt (geheel tegen oude gebruiken in) gekeken naar de comforttemperatuur voor een ‘normale vrouw’. Met andere woorden: bij welke laagste temperatuur heeft een vrouw van normaal postuur het niet koud in deze slaapzak als zij gewoon ligt? Daarnaast wordt ook gekeken naar de laagste temperatuur waarbij een man van normaal postuur het nog niet koud heeft als hij met opgetrokken benen in de betreffende slaapzak ligt (limit temperature). Tot slot wordt gekeken naar de extreme temperatuur waarbij een vrouw van normaal postuur gevaar loopt op frostbite (extreme temperature). Hierbij moet wel worden aangemerkt dat de EN 13537:2002 niet geldig is voor slaapzakken voor militair gebruik (de gemiddelde gebruiker en het materiaal zijn anders dan bij consumenten) of voor slaapzakken voor extreme omstandigheden (expeditieslaapzakken). Daarnaast bestaat de normering niet alleen uit het laten uitvoeren van de test, maar worden er ook strikte eisen gesteld aan de wijze waarop één en ander in de slaapzak wordt weergegeven voor de eindgebruiker.

Voordelen van EN 13537:2002
Omdat de tests steeds op dezelfde wijze en onder dezelfde omstandigheden worden uitgevoerd zal het voordeel van deze normering al snel duidelijk zijn: zowel winkeliers als consumenten kunnen het temperatuurbereik van slaapzakken veel beter vergelijken. Bovendien is de kans dat men een ‘te koude’ slaapzak koopt veel lager, omdat de comforttemperatuur uitgaat van een vrouw van normaal postuur en dus veel gemakkelijker is te vergelijken met de gemiddelde consument. Voor fabrikanten is bovendien een bijkomend voordeel dat ze veel sterker staan bij claims over temperatuurbereik, omdat de normering een Europese standaard is waar nauwelijks over valt te twisten.

Nadelen van EN 13537:2002
Er kleven echter ook nadelen aan de nieuwe standaard. Zo is de test behoorlijk duur en kan het voor fabrikanten die veel modellen voeren voor verschillende seizoenen oplopen tot een kostenpost van wel 100.000 Euro. Daarnaast moeten alle labels en catalogi worden voorzien van de nieuwe waardes. Ook zijn er verschillende mensen in de buitensportwereld die het niet eens zijn met de wijze waarop de test wordt uitgevoerd. Deze zou namelijk geen rekening houden met zweten, iets dat in werkelijkheid juist erg veel invloed heeft op de gevoelstemperatuur en mate van comfort. Ook is er commentaar op de gebruikte kleding (deze is namelijk tijdens alle metingen gelijk, terwijl een echt mens bij warmere temperaturen minder kleding draagt dan bij koude temperaturen) en de gebruikte slaapmat (deze is dikker dan de meest gangbare slaapmatten die gebruikt worden door buitensporters. Diezelfde critici wijzen ook op de onrealistische omstandigheden waaronder de slaapzakken getest worden: de testslaapzak moet 12 uur van te voren uitgerold zijn, de windsnelheid mag maximaal 5m/sec. zijn, de luchtvochtigheid is gemaximeerd (zowel in de slaapzak als daarbuiten), etc. Allemaal omstandigheden die in werkelijkheid (in de buitenlucht) vaak niet opgaan. En ook niet onbelangrijk: de test kan slechts in enkele instituten worden uitgevoerd, dus is er een wachttijd voor het uitvoeren ervan. Het resultaat hiervan is uiteraard dat niet alle fabrikanten die de tests hebben aangevraagd al resultaten hebben. Een ander nadeel is overigens dat het voor mensen nog steeds lastig zal blijken om zichzelf te vergelijken met de ‘proefpersoon’. Is iemand kouwelijk, dan zal hij/zij daar terdege rekening mee moeten houden bij de aankoop van een slaapzak en dus een warmere slaapzak moeten kopen. Bovendien zijn de omstandigheden in de buitensport vaak wisselend (wel of niet goed gegeten, uitgerust of niet, harde wind of geen wind) dat men de ene keer veel gevoeliger is voor kou dan andere momenten. De proefpersoon van de test heeft daar uiteraard geen last van.

EN 13537:2002 is een begin
Zoals al uit de nadelen blijkt is een standaardnormering niet zaligmakend. Tel daarbij op dat er veel meer zaken van belang zijn bij de aanschaf van een slaapzak (gebruikt materiaal, waterafstotendheid, comprimeerbaarheid, etc.) en je zult begrijpen dat er nog een lange weg te gaan is. Feit is dat zeker winkeliers en consumenten geholpen zijn, omdat het vergelijken van in ieder geval het temperatuurbereik van de verschillende slaapzakken een stuk eenvoudiger is geworden.

Checklist

Nu u dit alles hebt gelezen kunt u voor u zelf alvast de volgende vragen beantwoorden zodat u goed voorbereid naar de winkel kunt:

• Welke temperaturen moet mijn slaapzak kunnen weerstaan voordat ik in een ijslollie verander?
• Hoeveel mag hij maximaal wegen?
• Hoe belangrijk is het pakvolume?
• Wil ik dons of synthetisch?
• Welke binnen– en buitentijken genieten mijn voorkeur?
• In welke omstandigheden/seizoenen zal ik deze slaapzak het meest gebruiken?
• Hoeveel geld heb ik ervoor over?

Nuttige tips:

• Zorg er altijd voor dat er onder de slaapzak een goed isolerende slaapmat ligt. Als u veel geld heeft uitgegeven voor een warme slaapzak maar vervolgens op de koude vloer gaat liggen, is het voor niets geweest.
• Ook een tent heeft invloed op de warmte van een slaapzak. In een zeer goed isolerende wintertent is het warmer dan in een zeer goed ventilerende zomertent.
• En natuurlijk is uw eigen warmte huishouding van groot belang. Iemand die het snel koud heeft, zal een warmere slaapzak nodig hebben.
• Laat bij het aanschaffen van een slaapzak gewicht niet een grote rol spelen, maar comfort en warmte. Als u een goede nacht gehad heeft kunt u overdag best tweehonderd gram extra dragen. Maar als u een slechte nacht gehad heeft is zelf de aller lichtste slaapzak nog te zwaar.

Slaapmat

Een slaapmat is een belangrijk onderdeel van de uitrusting van een kampeerder. De mat zorgt op twee manieren voor slaapcomfort, namelijk zacht liggen en isolatie.
Slaapmatten zijn er in verschillende soorten.

Luchtbedden: Luchtbedden zijn erg comfortabel en worden in veel verschillende varianten gemaakt, 1– 2 persoons, met of zonder kussen en ga zo nog maar even door. Luchtbedden zijn meestal zwaar en hebben daarnaast nog een groot nadeel. Luchtbedden isoleren zeer slecht. Doordat de lucht in het luchtbed rond circuleert wordt de lucht koud en u dus ook. Bovendien kost het opblazen van een luchtbed veel tijd.

Zelf-opblazende matten: Zelf-opblazende matten hebben een schuimkern die lucht aanzuigt als u het ventiel opendraait. Erg makkelijk en het schuim zorgt tegelijkertijd voor isolatie. Zelf-opblazende slaapmatten zijn er in veel verschillende afmetingen, dik, dun, lang, kort, smal en breed. Hoe groter de mat, hoe meer comfort u ervan kan verwachten. Ook worden er verschillende soorten schuim gebruikt. Zo hebben de extra lichte matten geperforeerd schuim om gewicht te besparen.

Schuimmatten (soort fitnessmatten): Schuimmatten zijn niet gemaakt voor comfort maar puur voor isolatie. Zeker als we praten over gesloten celschuimmatten of  EVA-matten (ethyleenvinylacetaat). Dit schuim bestaat uit allemaal gesloten belletjes (stilstaande lucht) en isolatie geeft.

Zelf-opblazende matten hebben veel goede eigenschappen:

• De stilstaande lucht in de mat zorgt voor goede isolatie, u kunt dit vergelijken met dubbel glas bij een huis.
• De matten zijn helemaal vlak zodat hij het meest lijkt op een matras op een gewoon bed, dit geeft extra comfort.
• Zelf-opblazende matten zijn er in veel soorten en maten, voor ieder wat wils.
• De toplaag van de zelf-opblazende mat heeft meestal een anti-slip laag zodat u niet de hele tent door glijdt.
• De zelf-opblazende matten worden standaard geleverd met opberghoes.

Nuttige tips:

• Als u een zelf-opblazende mat een lange tijd niet gebruikt zorg er dan voor dat u de mat open en uitgerold bewaard.
• Als u langer op een plek blijft kamperen, zorg dan dat u iedere dag uw slaapzak, maar ook uw slaapmat lucht. Onder de slaapmat kan zich condens ophopen waardoor de mat nat wordt.
• Zorg ervoor dat u een reparatiekit of seam seal meeneemt op vakantie. Een zelf-opblazende slaapmat kan ook lek gaan.